یادداشت: مدیریت دارایی‌های فیزیکی؛ کلید افزایش تاب‌آوری شبکه برق در شرایط بحران

06 تیر 1405 12:23

نویسنده: مهدی فرهادخانی- پژوهشگر گروه پژوهشی اقتصاد برق و انرژی پژوهشگاه نیرو

افزایش بلایای طبیعی، حملات سایبری و تنش‌های ژئوپلیتیکی، تاب‌آوری شبکه‌های برق را به یکی از مهم‌ترین اولویت‌های صنعت انرژی تبدیل کرده است. در این میان، مدیریت دارایی‌های فیزیکی با تکیه بر ارزیابی ریسک، پایش مستمر تجهیزات و برنامه‌ریزی هدفمند برای سرمایه‌گذاری، نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش آسیب‌پذیری شبکه، جلوگیری از خاموشی‌های گسترده و تسریع بازیابی شبکه پس از بحران ایفا می‌کند.

شبکه‌های برق از حیاتی‌ترین زیرساخت‌های هر کشور به شمار می‌روند و پایداری عملکرد آنها ارتباط مستقیمی با امنیت انرژی، ثبات اقتصادی و امنیت ملی دارد. با پیچیده‌تر شدن تهدیدهای طبیعی، فنی، سایبری و ژئوپلیتیکی، حفظ تداوم خدمت‌رسانی و افزایش آمادگی برای مواجهه با شرایط اضطراری، به یکی از الزامات راهبردی صنعت برق تبدیل شده است.

مدیریت دارایی‌های فیزیکی، با افزایش قابلیت اطمینان تجهیزات و کاهش احتمال خرابی، زمینه ارتقای تاب‌آوری شبکه را فراهم می‌کند. این رویکرد فراتر از فعالیت‌های متداول تعمیر و نگهداری، مجموعه‌ای از فرآیندهای نظام‌مند شامل ارزیابی ریسک، پایش وضعیت تجهیزات، مدیریت چرخه عمر دارایی‌ها، اولویت‌بندی سرمایه‌گذاری و شناسایی تجهیزات راهبردی را در بر می‌گیرد. 

اهمیت این رویکرد در شرایط بحران‌های ژئوپلیتیکی دوچندان است. اختلال در زنجیره تأمین تجهیزات، محدودیت دسترسی به قطعات یدکی، حملات به زیرساخت‌های انرژی و افزایش تهدیدهای امنیتی می‌تواند بهره‌برداری پایدار از شبکه برق را با چالش‌های جدی مواجه کند. مدیریت دارایی‌های فیزیکی با شناسایی نقاط آسیب‌پذیر، اولویت‌بندی تجهیزات حیاتی و اجرای اقدامات پیشگیرانه، ریسک وقوع خاموشی‌های گسترده را کاهش داده و استمرار خدمات حیاتی را تسهیل می‌کند.

مدیریت دارایی همچنین یکی از ارکان اصلی مدیریت بحران محسوب می‌شود. دسترسی به اطلاعات دقیق درباره وضعیت تجهیزات، سوابق عملکرد، میزان فرسودگی و سطح ریسک هر بخش از شبکه، امکان تصمیم‌گیری سریع‌تر و اثربخش‌تر را برای مدیران فراهم می‌سازد. در نتیجه، منابع محدود شامل نیروی انسانی، تجهیزات پشتیبان و امکانات تعمیراتی، به‌صورت هدفمند در حساس‌ترین بخش‌های شبکه به‌کار گرفته شده و فرآیند بازیابی شبکه با سرعت بیشتری انجام می‌شود.

پیشرفت فناوری نیز ظرفیت‌های جدیدی برای توسعه مدیریت دارایی‌های فیزیکی ایجاد کرده است. بهره‌گیری از حسگرهای هوشمند، سامانه‌های پایش برخط، هوش مصنوعی و دوقلوهای دیجیتال، امکان شناسایی زودهنگام آسیب‌پذیری‌ها و پیش‌بینی خرابی تجهیزات را فراهم کرده و علاوه بر کاهش احتمال وقوع بحران، زمان بازیابی شبکه پس از اختلال را نیز به شکل قابل توجهی کاهش می‌دهد.

در سال‌های اخیر، پژوهشگاه نیرو نیز با اجرای مجموعه‌ای از طرح‌های تخصصی در حوزه مدیریت دارایی‌های فیزیکی، زمینه توسعه این رویکرد در صنعت برق کشور را فراهم کرده است. از جمله این مطالعات می‌توان به پروژه "ارائه پیشنهادات و توصیه‌های سیاستی در حوزه مدیریت دارایی فیزیکی در صنعت برق کشور" در سال 1402، "بررسی ساختاری و مدیریتی به‌کارگیری رویکرد مدیریت دارایی‌های فیزیکی در بخش تولید صنعت برق کشور" در سال 1398و "مدیریت بهینه تأسیسات و تجهیزات شرکت برق منطقه‌ای آذربایجان" در سال ۱۳۹۳، اشاره کرد. این پژوهش‌ها نشان‌دهنده روند رو به رشد استقرار نظام مدیریت دارایی به‌عنوان یکی از ابزارهای ارتقای قابلیت اطمینان، تاب‌آوری و بهره‌وری زیرساخت‌های صنعت برق در سطوح سیاست‌گذاری، مدیریتی و عملیاتی است.

در مجموع، مدیریت دارایی‌های فیزیکی را می‌توان یکی از مهم‌ترین ابزارهای راهبردی برای ارتقای تاب‌آوری شبکه‌های برق دانست. شبکه‌ای که دارایی‌های آن به‌صورت نظام‌مند پایش، ارزیابی و مدیریت شوند، در برابر تهدیدهای طبیعی، اقتصادی و ژئوپلیتیکی مقاوم‌تر خواهد بود و توانایی بیشتری برای حفظ تداوم خدمات و بازیابی سریع پس از بحران خواهد داشت. از این‌رو، توسعه نظام‌های پیشرفته مدیریت دارایی باید به بخشی جدایی‌ناپذیر از راهبرد امنیت انرژی و پایداری زیرساخت‌های حیاتی کشور تبدیل شود.